Artikel pijnlijke mondOrale mucositis is een ontstekingsreactie van de mondslijmvliezen die zich klinisch uit door oedeem, erytheem, ulceraties en/of pijn. De ontstekingsreactie is een direct gevolg van de gegeven therapie, waarbij lokale factoren (zoals bacteriën, schimmels, beschadigingen en veranderingen in het speeksel) de ontstekingsreactie kunnen verergeren. Orale mucositis veroorzaakt groot ongemak, zoals pijn in de mond en de keel bij het eten en moeilijkheden bij het kauwen, slikken en spreken. Hoe ernstiger de mucositis, hoe groter de kans op (levensbedreigende) infecties en hoe groter de voedingsproblematiek.

Mucositis kan voorkomen bij:

  • Radiotherapie. Bij 85% van de patiënten met een hoofd-hals carcinoom die met een hoge dosering bestraald worden, en waarbij een deel van de slijmvliezen van de mondholte of keel in het bestralingsveld gelegen is, treedt ernstige mucositis op (graad 3 en 4).
  • Chemotherapie. Bij 90% van de patiënten die met intensieve chemotherapie worden behandeld en een stamceltransplantatie ondergaan, treedt ernstige mucositis op in de mond en de rest van het maag-darmkanaal.

Als mucositis mede wordt veroorzaakt door ‘de dip’ (leukocyten < 0,5 × 109/l) kan de mucositis snel over zijn wanneer het leukocytengehalte verbetert tussen de kuren in. Dit in tegenstelling tot radiotherapie, waarbij de klachten meestal langer aanhouden.

Risicofactoren die bijdragen aan het ontstaan, de duur en de heftigheid van mucositis, zijn:

  • een slechte mondverzorging;
  • irritatie van de slijmvliezen door een slecht passende gebitsprothese;
  • een slechte lichamelijke conditie, een verminderde voedingstoestand.

Aandachtspunten:

  • Bepaald de mate (gradering) van de mucositis en de mogelijke oorzaak.

Tabel 1 WHO-schaal voor orale mucositis (1997)

Graad Klachten
Graad 0 Geen klachten
Graad 1 Pijn, met of zonder roodheid van de slijmvliezen, geen ulceraties. Eten van vaste voeding en drinken is mogelijk.
Graad 2 Roodheid van de slijmvliezen, ulceraties. Eten van vaste voeding en drinken is mogelijk, maar wel pijnlijk
Graad 3 Grotere ulceraties, uitgebreide roodheid. Eten van vaste voeding is niet mogelijk, meestal wel gemalen of vloeibare voeding.
Graad 4 Orale mucositis met ulceraties en bloedingen. Eten en drinken zijn niet mogelijk.

 

  • Overleg met de arts over pijnstillende medicatie.
  • Leg de relatie uit tussen de voedingsproblemen en mucositis en bespreek de invloed op de voedingskeuze.
    • Bij graad 1 en 2 mucositis kan het helpen om zachte voeding te gebruiken.
    • Bij graad 3 is een fijngemaakte of vloeibare voeding nodig. Hierbij is advies diëtist nodig voor een volwaardige inname.
    • Bij graad 4 mucositis is er indicatie voor sondevoeding of parenterale voeding. Hiervoor is advies diëtist noodzakelijk.
  • Overleg met de mondhygiënist over goede mondhygiëne.
  • Geef aandacht aan een goede mondhygiëne. Adviseer om na elke maaltijd de tanden te poetsen, bij voorkeur twee- tot viermaal per dag met een zachte tandenborstel en een milde fluoride houdende tandpasta (eventueel mentholvrij).
  • Adviseer bij een gebitsprothese deze ’s nachts niet te dragen, deze in schoon water te bewaren en bij ernstige orale mucositis de gebitsprothese ook overdag uit te laten.
  • Adviseer om de mond een aantal malen (4-10 × daags) te spoelen of te sprayen met fysiologisch zout (NaCl 0,9%) of voor thuis: 1 afgestreken theelepel zout + 1 afgestreken theelepel soda (of twee afgestreken theelepels zout) op 1 liter water.
  • Adviseer de lippen schoon en vet te houden met een nat gaasje en steriele vaseline uit een tube.
  • Bespreek de voedingstips en geef ze eventueel mee. De voedingstips kunt u hier vinden: http://www.voedingenkankerinfo.nl/4949-2/.